Historia Muzeum Katyńskiego

Pod koniec 1990 roku przedstawiciele rodzin ofiar zbrodni katyńskiej podjęli szeroko zakrojone działania zmierzające do upamiętnienia najbliższych – już nie tylko w postaci symbolicznych nagrobków i pomników, ale także w formie stałej, oficjalnej wystawy mówiącej prawdę o sowieckich zbrodniach dokonanych na bezbronnych jeńcach i jednocześnie upamiętniającej wszystkie znane i nieznane ofiary tego bezprecedensowego masowego mordu. Pierwsza wystawa, o którą zabiegano, miała prezentować kopie sowieckich dokumentów potwierdzających sprawstwo funkcjonariuszy NKWD oraz eksponować przechowywane przez lata pamiątki rodzinne, które dopiero w wolnej Polsce mogłyby być pokazane szerszej publiczności.
Z początkiem 1991 roku przewodnicząca Federacji Rodzin Katyńskich, Bożena Mamontowicz-Łojek, wystosowała apel do wszystkich oddziałów terenowych i rodzin ofiar o rozpoczęcie zbiórki pamiątek, które – po odpowiedniej konserwacji miały zostać zaprezentowane na wystawie czasowej zrealizowanej przez Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Ponad 1500 przedmiotów, zgromadzonych i udostępnionych szerokiemu gronu odbiorców na ekspozycji Nie tylko Katyń, pokazało, że zapoczątkowana wówczas dyskusja nad miejscem godnego upamiętnienia wszystkich ofiar dopiero się rozpoczęła.

W tym samym czasie do Polski przybyły wydobyte z masowych dołów śmierci w Charkowie i Miednoje artefakty grobowe, z których część przekazano do Muzeum Wojska Polskiego. Po konserwacji znalazły godne miejsce na wystawie Dowody zbrodni – Ostaszków – Miednoje, Starobielsk – Charków. Był to zaczątek zbiorów przyszłego Muzeum Katyńskiego, o którym po raz pierwszy wspomniano w grudniu 1991 roku, w oficjalnym wystąpieniu Federacji Rodzin Katyńskich do Prezydenta RP Lecha Wałęsy. Podobnej treści pisma otrzymali również marszałkowie Sejmu i Senatu RP, ministrowie spraw zagranicznych, sprawiedliwości, kultury i sztuki, Prymas Polski, przewodniczący Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa i prezes Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża. Dzięki działaniom podejmowanym przez Federację Rodzin Katyńskich, Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej, Radę Polskiej Fundacji Katyńskiej, Społeczny Zarząd Wojskowego Funduszu na Rzecz Pamięci Pomordowanych Żołnierzy Wojska Polskiego, przy współpracy z Ministerstwem Obrony Narodowej, Kancelarią Prezydenta RP oraz Prokuratorią Generalną, udało się pozyskać środki finansowe na potrzeby organizacji przyszłego muzeum.
Jako miejsce lokalizacji przyszłej placówki muzealnej zaproponowano XIX-wieczne zabudowania jednego z fortów Twierdzy Warszawa, znajdujące się przy ul. Powsińskiej. Odtąd Fort IX „Dąbrowskiego” (zwany również Fortem „Czerniaków”, Fortem „Czerniakowskim” lub Fortem „Sadyba”) miał się stać siedzibą Muzeum Katyńskiego. Było to wówczas rozwiązanie ze wszech miar słuszne, ponieważ historia samego miejsca łączyła wiele wątków dziejów Polski, jak i lokalnej historii Warszawy. W drugiej połowie 1992 roku wiceminister obrony narodowej Bronisław Komorowski zaakceptował wniosek dyrektora Muzeum Wojska Polskiego, a w grudniu tego samego roku, tuż przy wejściu na teren Fortu IX, umieszczono tablicę, która informowała, że w tym miejscu znajduje się: Muzeum Katyńskie w budowie Oddział Muzeum Wojska Polskiego.
Na początku 1993 roku do Muzeum Wojska Polskiego przekazano ok. 5000 artefaktów wydobytych z dołów śmierci w Charkowie i Miednoje w trakcie ekshumacji w 1991 roku. Prace badawcze i konserwatorskie zrealizowały Pracownia Mikrobiologii Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej w Warszawie, Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji, Pracownia Konserwacji Papieru Muzeum Narodowego w Warszawie i Pracownia Konserwacji Papieru Muzeum Wojska Polskiego.
Ekspozycja stała, zaprojektowana przez Marię Irzyk i nawiązująca swym tytułem do wiersza Feliksa Konarskiego Pamięć nie dała się zgładzić, mogła w końcu ukazać część artefaktów grobowych, dokumentów, pamiątek rodzinnych oraz wiele fotografii ofiar, tworząc tym samym prawdziwe i namacalne muzeum, o które zabiegały Rodziny Katyńskie. Oficjalne otwarcie placówki 29 czerwca 1993 roku odbyło się z udziałem najwyższych władz państwowych oraz licznie zgromadzonych członków rodzin ofiar. Powstanie nowego muzeum podległego resortowi Obrony Narodowej było spełnieniem oczekiwań Rodzin Katyńskich oraz niezwykle istotnym krokiem w kierunku dalszego badania zbrodni sowieckich. Kolejnym ważnym elementem działalności instytucji była opieka nad „relikwiami katyńskimi” oraz gromadzenie wszelkich pamiątek związanych z ofiarami zbrodni katyńskiej i losami Polaków w ZSRR, a także edukacja społeczeństwa.
Ekspozycja, początkowo zajmująca tylko dwa pomieszczenia o powierzchni ok. 200 m2, z czasem znacząco się rozrosła, powiększając się w 1997 roku do ok. 500 m2. Wynikało to z faktu, że do zbiorów muzealnych trafiały nie tylko dary Rodzin Katyńskich, ale przede wszystkim znaczna liczba artefaktów grobowych, które po zakończeniu kolejnych prac ekshumacyjnych, prowadzonych w latach 1994–1996 w Katyniu, Charkowie i Miednoje, zostały przekazane do muzeum i częściowo wyeksponowane w gablotach, szczelnie wypełniając kolejne przestrzenie ekspozycyjne. W początkowym okresie funkcjonowania Muzeum Katyńskiego niebagatelną rolę w rozwoju placówki odegrała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, która w formie depozytu przekazała blisko dwie trzecie eksponatów wydobytych w trakcie ekshumacji z lat 1991–1996 oraz zorganizowała i opłaciła ich wstępną konserwację oraz koordynowała badania nad nimi.
Do końca funkcjonowania Muzeum Katyńskiego w Forcie IX zachowano pierwotny zamysł narracji wystawy, która – mimo zmian i naturalnej rozbudowy – łączyła opowieść o dziejach II Rzeczpospolitej z ponadczasową historią zbrodni, poszukiwań i odkrywania prawdy. W salach wystawowych, poza zabytkami, znalazły się także elementy przekazu edukacyjnego, takie jak makiety miejsc pochówku i kaźni oraz plany obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. Dopełnieniem ekspozycji były oddzielne, lecz zarazem zbieżne historie prezentujące genezę zbrodni i losy ofiar w drodze na miejsca osadzenia w obozach jenieckich, fotografie Polaków z czasów poprzedzających wybuch II wojny światowej oraz pamiątki rodzinne, napływające do muzeum z całego świata i przekazywane w formie darów lub depozytów.
W 2009 roku, ze względu na poważne problemy techniczne, podjęto decyzję o zamknięciu dla zwiedzających ekspozycji na terenie Fortu IX i tym samym Muzeum Katyńskiego. Spotkało się to z protestami, niepochlebnymi opiniami i przede wszystkim z krytyką ze strony potomków i rodzin ofiar. Był to jednak niezbędny krok, by z jednej strony zabezpieczyć zbiory muzeum, a z drugiej rozpocząć starania o budowę nowej, odpowiedniej siedziby.

W tym samym czasie, gdy poszukiwano rozwiązań lokalowych, kierownictwo Ministerstwa Obrony Narodowej wraz z dyrekcją MWP, przy pełnej współpracy ROPWiM i Rodzin Katyńskich, zdecydowało, aby w siedzibie Muzeum Wojska Polskiego przygotować ekspozycję czasową Pamięć nie dała się zgładzić…, poświęconą zbrodni katyńskiej. Za stronę artystyczną wystawy odpowiadał Jerzy Kalina, przy wsparciu merytorycznym Andrzeja Krzysztofa Kunerta, Izabelli Sariusz-Skąpskiej i Sławomira Frątczaka.

W 2010 roku wskazano, że nową siedzibą placówki będzie kaponiera artyleryjska znajdująca się na terenie Cytadeli Warszawskiej, a 17 września 2011 roku w Muzeum Wojska Polskiego nastąpiło uroczyste otwarcie ekspozycji czasowej pt. Pamięć nie dała się zgładzić…, której tytuł nawiązywał bezpośrednio do pierwszej wystawy Muzeum Katyńskiego w poprzedniej lokalizacji. Nowa wystawa czasowa stała się swoistym testem przyszłej ekspozycji stałej, a większość rozwiązań artystycznych i multimedialnych prezentowanych w przestrzeniach Muzeum Wojska Polskiego znalazła swoje odwzorowanie w pełnym wymiarze w docelowej siedzibie.
Pozytywny odbiór wystawy czasowej Pamięć nie dała się zgładzić… przełożył się na niezwykle duże zainteresowanie budową Muzeum Katyńskiego w nowej odsłonie, na terenie Cytadeli Warszawskiej. Artyzm Jerzego Kaliny, doświadczenie Zbigniewa Mikielewicza, połączone z nowym spojrzeniem na budynki architektury militarnej młodych architektów Konrada Grabowieckiego i Jana Belina-Brzozowskiego, uzupełnione profesjonalizmem pracowni projektowej Maksa sp. z o.o, dały imponujący efekt.
17 września 2015 roku – z udziałem Prezydenta RP Andrzeja Dudy, Prezesa Rady Ministrów Ewy Kopacz, Ministra Obrony Narodowej Tomasza Siemoniaka, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Małgorzaty Omilanowskiej oraz dyrekcji Muzeum Wojska Polskiego i członków Rodzin Katyńskich i Rodzin Policyjnych – uroczyście otwarto Muzeum Katyńskie, które zyskało nie tylko odpowiednią przestrzeń zewnętrzną, ale też kompleksową i przemyślanej wizję ekspozycji wewnętrznej.
Był to moment symboliczny, bowiem podkreślił znaczenie zbrodni katyńskiej dla pamięci narodowej i stałej troski o dziedzictwo historyczne, jak też tradycje Wojska Polskiego, Policji oraz wszystkich pozostałych służb mundurowych, włączając w ten proces cywilne ofiary i ich rodziny, które deportowano w głąb ZSRR, skazując je na zagładę. Prezentowana w Muzeum Katyńskim ekspozycja składa się z wielu historii, które ukazują zwiedzającym sylwetki ofiar, ich często niezwykłe życiorysy, jak też wiodą przez sale wypełnione opowieściami zamkniętymi w przedmiotach. Każdy element wystawy, starannie przemyślany i dobrany, tworzy niezwykłą aurę roztaczającą się wokół miejsc, ludzi i przedmiotów przybliżających dzieje polskich jeńców w niewoli sowieckiej.

 

Zbiory Muzeum Katyńskiego to unikatowa na skalę światową kolekcja muzealiów, stanowiąca świadectwo przeszłości i będąca jednocześnie materiałem dowodowym w sprawie zbrodni popełnionej na bezbronnych obywatelach Rzeczypospolitej. Na kolekcję składają się dziesiątki tysięcy muzealiów – artefaktów grobowych, najcenniejszych dokumentów z masowych mogił w Katyniu, Charkowie i Miednoje, a także tysiące archiwaliów wraz z dokumentami osobistymi oraz fotografiami. To także tysiące pamiątek rodzinnych – darów, które nieustannie napływają do Muzeum. Dają one świadectwo, że potomkowie ofiar, Muzeum Katyńskie traktują jako rzeczywisty „Dom Rodzin Katyńskich”, w którym każdy przedmiot, znajduje godne miejsce.

Zobacz także publikację

B. Bydoń, S.Z. Frątczak, The Katyn Museum: The Martyrology Branch of the Polish Army Museum in Warsaw, „Institute of National Remembrance Review” 2022, nr 4, s. 5–117.