III Międzynarodowa Konferencja „Świadkowie i świadectwa zbrodni katyńskiej”
18 września 2026 roku w sali konferencyjnej Muzeum Wojska Polskiego odbyła się III Międzynarodowa Konferencja „Świadkowie i świadectwa zbrodni katyńskiej”, zorganizowana przez Muzeum Katyńskie.
W konferencji uczestniczyli przedstawiciele Rodzin Katyńskich i Rodzin Policyjnych, pracownicy instytucji naukowych, członkowie Stowarzyszenia Memoriał, przedstawiciele służb mundurowych i duchowieństwa, a także przyjaciele i darczyńcy Muzeum Katyńskiego. Wypełniona do ostatniego miejsca sala konferencyjna jest świadectwem zainteresowania tematyką wydarzenia.
Konferencję otworzyli prof. dr hab. Bogusław Pacek, Dyrektor Muzeum Wojska Polskiego, oraz Sebastian Karwat, Kierownik Muzeum Katyńskiego.
W trakcie sesji naukowych wygłoszono referaty poświęcone różnym aspektom dokumentowania, badania i upamiętniania zbrodni katyńskiej oraz świadectwom osób, które były jej świadkami.
Pierwsza sesja, prowadzona przez dr. hab. Piotra Semkowa z Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, koncentrowała się na propagandowym wymiarze zbrodni katyńskiej oraz sposobach kształtowania jej obrazu. Wprowadzeniem do tego zagadnienia był referat dr. Bartłomieja Bydonia z Muzeum Katyńskiego „Siła propagandy, czy propaganda siły?”, ukazujący z szerszej perspektywy mechanizm kształtowania – zniekształcania pamięci historycznej.
Rozważania nad mechanizmami propagandy zostały następnie uzupełnione o perspektywę świadków i materiałów wizualnych. David A. Stewart, syn ppłk. Donalda B. Stewarta, przedstawił referat „The Significance of Propaganda Imagery: English-Speaking Witnesses to the Katyn Exhumations in German Photographs from 1943” / „Znaczenie obrazu propagandowego – anglojęzyczni świadkowie ekshumacji katyńskich na niemieckich fotografiach z 1943 r.”. Wystąpienie pokazało znaczenie fotografii nie tylko jako dokumentu wydarzeń, lecz także jako nośnika określonego przekazu.
Ten wątek został rozwinięty przez Iwonę Łyko z Narodowego Archiwum Filmowego w Czechach, która w referacie „‚Im Wald von Katyn’ The Film as an epistemic source for media archeology” zwróciła uwagę na możliwości poznawcze materiału filmowego i pokazała zgromadzonym odnalezioną w czeskim archiwum kopię filmu propagandowego z nieznanymi wcześniej kadrami, m.in. z mszy odprawionej przez ks. kan. Stanisława Jasińskiego w Smoleńsku lub budynkach na terenie samego Lasu Katyńskiego. W obawie o propagandowe wykorzystanie Kościoła przez Niemców kanonik – wysłany na miejsce ekshumacji przez kard. Adama Sapiehę odmówił sprawowania nabożeństwa nad rozkopanymi masowymi mogiłami. Refleksję nad tym, w jaki sposób media utrwalały i kształtowały obraz Katynia była kontynuowana także w kolejnym wystąpieniu. Dr Roel Vande Winkel, profesor KU Leuven, oraz dr Louis Fortemps z Uniwersytetu Luksemburskiego przedstawili referat „Instrumentalizing Katyn: German Propaganda Strategies in Belgium and Northern France (1943–1944)”. Analiza niemieckich działań propagandowych w Belgii i północnej Francji pokazała, jak świadectwa i obrazy związane z Katyniem były wykorzystywane w różnych kontekstach politycznych i geograficznych przez propagandystów III Rzeszy.
Do konsekwencji tego sposobu przedstawiania zbrodni nawiązywał dr Tomasz Szczepański z Muzeum Katyńskiego, który w wystąpieniu „Norymberga – trybunał dla pokonanych, nie zwycięzców” podjął problem miejsca Katynia w powojennym porządku prawnym i politycznym. W ten sposób pierwsza sesja prowadziła od powstania i rozpowszechniania określonych obrazów zbrodni do ich późniejszych konsekwencji w sferze pamięci i rozliczeń.
Drugą sesję poprowadziła dr Izabella Sariusz-Skąpska, Prezes Federacji Rodzin Katyńskich. Jej tematyka rozszerzyła wcześniejsze rozważania o kolejne dekady historii pamięci o Katyniu. Dr hab. Bogusław Kopka z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie przedstawił referat „Demaskator ‚Imperium Zła’. Józef Czapski i sowiecki komunizm w latach zimnej wojny”, ukazując postać Józefa Czapskiego w kontekście jego działalności i świadectwa dotyczącego sowieckiego komunizmu. Kontynuacją tego spojrzenia na funkcjonowanie świadectwa katyńskiego poza Polską było wystąpienie prof. dr. hab. Michala Stehlika z Muzeum Literatury – Pomnika Literatury Narodowej. Referat „Katyn and the Czechs: Protectorate propaganda vs. communist regime. Katyn testimony nad manipulation in the fate of the writer František Kožík” pokazał, w jaki sposób doświadczenie Katynia i związane z nim świadectwo mogły być wykorzystywane i reinterpretowane w zmieniających się realiach politycznych.
Kolejne wystąpienie przeniosło uwagę z konkretnych osób i świadectw na sam tekst i jego kontekst, którym przez dziesięciolecia opisywano Katyń w PRL. Dr hab. Andrzej Zawistowski z Instytutu Pileckiego i Szkoły Głównej Handlowej przedstawił referat „‚Katyń’ – semantyka historyczna słowa na tle epoki represji i kłamstwa (1944–1989)”. Analiza znaczenia samego słowa „Katyń” dopełniła wcześniejsze rozważania o sposobach kształtowania pamięci, pokazując, że przedmiotem manipulacji i kontroli mogły być nie tylko obrazy i świadectwa, lecz także język ich opisu.
Ostatnie wystąpienie, „Aresztowane archiwa”, wygłosił Konstantin Konoplyanko, niezależny badacz. Temat ten w naturalny sposób powrócił do podstawowego problemu konferencji – świadectw i źródeł. Los dokumentów, ich dostępność oraz ograniczenia w dostępie do archiwów stanowią bowiem istotny element historii poznawania i dokumentowania zbrodni katyńskiej.
Konferencję zakończyła dyskusja moderowana przez Kacpra Ciesielskiego z Muzeum Katyńskiego, w której chętnie wzięli udział zarówno prelegenci jak i uczestnicy konferencji – członkowie Rodzin Katyńskich i stowarzyszeń zajmujących się pamięcią historyczną.
Tegoroczne obrady ukazały zbrodnię katyńską nie tylko jako wydarzenie historyczne, lecz także jako przedmiot wieloletniej walki o zachowanie, interpretację i dostęp do świadectw. Od fotografii i filmu, przez propagandę i świadectwa poszczególnych osób, po język, pamięć i archiwa – kolejne wystąpienia pokazywały różne etapy i mechanizmy, które wpływały na sposób poznawania i przedstawiania Katynia. Różnorodność perspektyw badawczych potwierdziła znaczenie krytycznej analizy źródeł oraz potrzeby ich ochrony i udostępniania kolejnym pokoleniom badaczy.
