Publikacja stanowi poszerzony katalog wystawy czasowej przygotowanej przez Muzeum Katyńskie w 85. rocznicę zbrodni katyńskiej. Wystawa została otwarta 10 kwietnia 2025 roku w Muzeum Katyńskim na warszawskiej Cytadeli i była tam prezentowana do 17 sierpnia 2025 roku.
Publikacja poświęcona jest wyjątkowem zespołowi dokumentów wydobytych podczas prac ekshumacyjno-sondażowych prowadzonych w latach 90. XX wieku w miejscach pochówku ofiar zbrodni katyńskiej: w Katyniu, Charkowie i Miednoje. Są wśród nich dokumenty osobiste, fotografie, korespondencja, zapiski, druki, gazety, fragmenty książek oraz inne przedmioty, które towarzyszyły ofiarom w chwili pojmania do niewoli i podczas pobytu w sowieckich obozach jenieckich lub została wytworzona lub otrzymana (np. korespondencnja) w czasie pobytu w obozach jenieckich pod zarządem NKWD. Część z nich zachowała się w kieszeniach mundurów i płaszczy, portfelach, torbach czy innych miejscach, w których jeńcy przechowywali najcenniejsze dla siebie rzeczy, obawiając się ich utraty w trakcie rewizji.
Szczególna wartość prezentowanych materiałów wynika z ich podwójnego charakteru – są zarówno źródłami historycznymi, jak i bezpośrednimi świadectwami zbrodni. Pozwalają nie tylko dokumentować okoliczności śmierci polskich jeńców wojennych i naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych względem nich, lecz także przywracać pamięć o nich jako o konkretnych osobach, których życie zostało przerwane decyzją Politbiura KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku. Dokumenty ukazują ich życie przed wojną, w tym służbę w Wojsku Polskim i formacjach mundurowych, odznaczenia otrzymane za bohaterskie czyny w okresie walk o niepodległość i granice Polski 1914-1921, przez życie codzienne, po udział w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 roku, a także codzienność izolacji w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie.
Autorka zwraca szczególną uwagę na osobisty wymiar zachowanych dokumentów. Świadectwa urodzenia, fotografie, listy i pocztówki, notatki czy pamiątki rodzinne pozwalają uchwycić fragmenty życia osób, których los został brutalnie przerwany. Wydobyte z masowych mogił dokumenty stają się dzięki temu nie tylko materialnymi śladami zbrodni, ale również świadectwem tego, kim byli zamordowani – ich tożsamości, relacji rodzinnych, zainteresowań, codziennych zajęć, nadziei i planów.
Istotną część publikacji stanowią materiały związane z pobytem jeńców w obozach NKWD. Zachowana korespondencja i osobiste zapiski pokazują tęsknotę za rodziną, niepokój o los najbliższych oraz nadzieję na powrót do domu. Szczególną wymowę mają dokumenty, które powstały w ostatnich miesiącach i tygodniach życia ich autorów – niejednokrotnie są to ostatnie zachowane ślady ich obecności i aktywności. Prezentowane materiały mają także znaczenie dla badań nad historią wojny obronnej Polski w 1939 roku. Dokumenty związane z mobilizacją, działaniami wojennymi i wojną obronną Polski stanowią cenne, bezpośrednie źródła do poznania wydarzeń poprzedzających sowiecką agresję i późniejsze uwięzienie polskich żołnierzy i funkcjonariuszy.
Publikacja ukazuje również kontekst archeologiczny i kryminalistyczny odnalezienia dokumentów. Ich wartość nie wynika wyłącznie z treści, lecz także z miejsca, w którym zostały znalezione. Połączenie informacji zawartych w dokumentach z kontekstem ich odkrycia pozwala lepiej odtworzyć losy ofiar oraz okoliczności zbrodni.
Wyjątkowość zbioru podkreśla fakt, że dokumenty wydobyte z masowych mogił w Katyniu, Charkowie i Miednoje zostały w 2024 roku wpisane na Polską Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata”. Zespół obejmujący 2649 dokumentów należy do najcenniejszych świadectw zachowanych w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego.
Katalog jest zatem nie tylko dokumentacją wystawy, lecz także próbą przywrócenia głosu materialnym świadectwom pozostawionym przez ofiary zbrodni katyńskiej. Każdy zachowany dokument jest fragmentem indywidualnej historii – śladem człowieka, którego życie zostało przerwane, ale którego imię, tożsamość i pamięć mogą dzięki tym świadectwom zostać ocalone. Wiele z prezentowanych dokumentów zostały odczytane i przypisane do konkretnej ofiary zbrodni katyńskiej właśnie w okresie opracowania wystawy i przygotowania katologu.

Specyfikacja techniczna

---

Autor: Joanna Kurczab
Wydawca: Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
ISBN: 978-83-9690308-2
DOI: 10.5281/zenodo.1500008
Format: A4, oprawa miękka
Objętość: 120 stron
Rok wydania: 2025
Cena detaliczna: 30 zł