Zbiory Muzeum Katyńskiego
Muzeum Katyńskie to pierwsza w świecie placówka martyrologiczno–muzealno–badawcza, dokumentująca zbrodnię katyńską, popełnioną na blisko 22 tysiącach jeńców i więźniów przetrzymywanych w latach 1939–1940 w sowieckich obozach i więzieniach. Stanowi także, jak się wydaje, jedyną ekspozycję o charakterze militaris – w skali globalnej, będącą – swoistym dowodem zbrodni i upamiętniającą martyrologię polskich jeńców wojennych i więźniów – oficerów Wojska Polskiego, funkcjonariuszy służb mundurowych, weteranów walk o niepodległość i granice Polski w latach 1914–1921. Jako placówka publiczna służy całemu społeczeństwu świadcząc, że – pamięć o zbrodni trwa w narodzie, mówi o przeszłości i kształtuje świadomość przyszłych pokoleń. To upamiętnienie zbrodni na polskich oficerach i policjantach zamordowanych przez Sowietów jest wypełnieniem woli środowisk katyńskich skupionych na całym świecie. To Rodziny Katyńskie bowiem – gromadząc w swych domach pamiątki – relikwie po zamordowanych bliskich, stanowiących ważne uzupełnienie dokumentacji zbrodni w okresie PRL-u – widziały potrzebę ich eksponowania. Przez dziesiątki lat, nie bacząc na różnorodne szykany, czyniły to w „podziemiu” – głównie w świątyniach.
Muzeum „statutowo” zobowiązane jest do gromadzenia muzealiów ruchomych – pamiątek przeszłości, które w nauce historycznej stanowią materialne, źródła historyczne. Muzeum opracowując i analizując zabytki przygotowuje je dla wykorzystania przez historyków akademickich. Poza powyższym pełni rolę archiwum, które gromadzi i opracowuje dla naukowców historyczne źródła pisane.
Wśród zbiorów Muzeum Katyńskiego znajdują się następujące o kolekcje:
- kolekcja dokumentów wydobytych z masowych mogił podczas prac ekshumacyjnych w Charkowie, Katyniu, Miednoje, wpisana w 2024 roku na polską listę Pamięć Polski UNESCO. Obejmuje ona 2649 obiektów w językach polskim, ukraińskim, angielskim, niemieckim i rosyjskim. Składają się na nią dokumenty osobiste (dowody osobiste, książeczki wojskowe, metryki, zaświadczenia), banknoty polskie i sowieckie, gazety, bibułki papierosowe z zapisami, druki urzędowe, fragmenty książek.
- kolekcja artefaktów wydobytych prac ekshumacyjnych w Charkowie, Katyniu, Miednoje oraz Kijowie-Bykownii, obejmująca znaki tożsamości (tzw. nieśmiertelniki i blachy policyjne) przedmioty osobiste ofiar zbrodni – zarówno jubilerskie jak i przedmioty higieny osobistej, odznaczenia i ordery, dewocjonalia, monety, przedmiotu wojskowego ekwipunku oraz miski, kubki, łyżki wykorzystywane przez jeńców, fragmenty tkanin mundurowych – świadczą o (narodowym) pochodzeniu ofiar zbrodni, tym kim byli przed dostaniem się do niewoli lub uwięzieniem, a także jak spędzali czas podczas izolacji w obozie/więzieniu. Większość artefaktów archeologicznych nie jest możliwa do przypisania atrybucji do konkretnej ofiary zbrodni, jedynie niewielka część posiada numery lub inskrypcje pozwalające na identyfikację ofiary do której przedmioty należały lub były w czasowym posiadaniu.
- kolekcja sztuki obozowej i wytworów sztuki użytkowej, przechowywana przez ocalałych jeńców;
- kolekcja korespondencji obozowej i grypsów wysyłanych przez ofiary zbrodni katyńskiej z miejsc detencji lub kierowanych na ich adres;
- spuścizny ofiar zbrodni katyńskiej oraz pojedyncze artefakty związane z pracą twórczą, zawodową – w tym służbą w Wojsku Polskim i formacjach mundurowych, w tym: fotografie ofiar zbrodni katyńskiej (dokumentujące życie rodzinne i zawodowe); militaria związane z służbą wojskową ofiar, a także ordery i odznaczenia oraz odznaki im nadane; wytwory pracy twórczej tj. dzieł sztuki, utwory literackie i naukowe; dewocjonalia należące do i ofiar (kolekcje i pojedyncze zabytki należące do ofiar wyznania prawosławnego – mające od września 2025 roku status relikwii III stopnia dla Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego)
- spuścizny jeńców ocalałych, w tym relacje o pobycie w obozach jenieckich w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie;
- kolekcje dokumentów i pojedyncze artefakty związane z ustaleniem losu przymusowo zaginionych, w tym dokumenty wytworzone w związku z postępowaniem o uznanie ich za zmarłych;
- kolekcje dokumentacji i druków propagandowych odnoszące się do ekshumacji w Lesie Katyńskim w 1943 roku, ekshumacji radzieckiej w 1944 roku, rozpoznania sprawy eksterminacji jeńców wojennych przez Międzynarodowy Trybunał Wojenny w Norymberdze, prac Specjalnej Komisji Śledczej Kongresu Stanów Zjednoczonych do Zbadania Zbrodni Katyńskiej;
- kolekcje wydawnictw podziemnych tzw. drugiego obiegu dotyczące tematyki katyńskiej i agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 roku;
- kolekcje wydawnictw emigracyjnych dotyczące tematyki katyńskiej i agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 roku;
- kolekcje związane z upamiętnieniami ofiar zbrodni katyńskiej – dokumentacja projektowa, projektowo-kosztorysowa, fotograficzna upamiętnień;
- kolekcja dokumentacji prac sondażowo-ekshumacyjnych prowadzonych w miejscach masowych mogił ofiar zbrodni oraz na terenie obozów jenieckich, w tym dzienniki i protokoły prac, dokumentacja fotograficzna, kartograficzna i geodezyjna, ekspertyzy kryminalistyczne;
- kolekcja przedmiotów zebranych jako materiał dowodowy na potrzeby śledztw w sprawie ustalenia kwalifikacji prawnej zbrodni oraz wskazania sprawców oraz w związku z naruszeniami praw człowieka w stosunku do rodzin ofiar przymusowo zaginionych prowadzonych przez organy sądowe RP, Federacji Rosyjskiej i sądy międzynarodowe;
- relacje, także w formie audiowizualnej i dźwiękowej, dotyczące ofiar zbrodni katyńskiej i osób ich bliskich, gromadzone w celach dokumentacyjnych.
Zbiory w serwisach zewnętrznych
W zbiorach Muzeum Katyńskiego znajdują się dwa duże zespoły dokumentacji wytworzonej przez organizacje społeczne (tzw. niepaństwowy zasób archiwalny), przekazane w 2023 roku: 1) tzw. spuścizna Bożeny i Jerzego Łojków (wcześniej, od 2012 roku depozyt, dla którego Muzeum posiada jedynie opracowany przewodnik – inwentarz 523 jednostek aktowych z wyłączeniem niezewidencjonowanych fotografii, albumów); 2) archiwum Polskiej Fundacji Katyńskiej (PFK) oraz Niezależnego Komitetu Historycznego Badania Zbrodni Katyńskiej (NKHBZK) (445 teczek i pudeł). Przekazaniem swych archiwów do zasobów Muzeum Katyńskiego są zainteresowane także inne organizacje, z Warszawską Rodziną Katyńską na czele. Archiwa te tworzą tzw. ewidencjonowany niepaństwowy zasób archiwalny, zgodnie z art. 44 ustawy z dnia 14 lipca 1983 roku o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Zawierają dokumentację aktową, fotograficzną i materiały video. Wybrane fotografie prezentowane są na portalu archiwaspołeczne.pl.
Muzeum Katyńskie jako placówka martyrologiczna powołana dla upamiętniania ofiar zbrodni katyńskiej dokumentuje, kim były ofiary, kiedy i w jakich okolicznościach dostały się do niewoli sowieckiej, jak wyglądał ich pobyt w niewoli, a także jakie były losy ich bliskich. Od przełomu lat 80/90.-tych, początkowo za pośrednictwem prof. Jędrzeja Tucholskiego – redaktora Rodzinnego Tygodnika Katolików „Zorza” oraz rodzin katyńskich zbierane są relacje bliskich przymusowo zaginionych. Aktualnie zbiór liczy prawie 5,6 tys. relacji (ankiet osób zaginionych, dłuższych wspomnień i opracowań). Wybrane relacje dostępne są raz z tłumaczeniem na j. angielski w bazie Zapisy Terroru, prowadzonej przez Instytut Pileckiego.
Ocal od zapomnienia pamiątki po ofiarach zbrodni katyńskiej
Przekazując do zbiorów Muzeum pamiątki dajesz znacznie więcej niż wsparcie finansowe – pomagasz utrwalić pamięć o ofiarach i współtworzyć unikatową kolekcję.
Zostań darczyńcą Muzeum Katyńskiego i podaruj bezcenne świadectwa przeszłości.
Rozwój kolekcji pamiątek po ofiarach pozwala nam poszerzać ofertę edukacyjną, prezentować różnorodne obiekty na ekspozycji stałej i wystawach czasowych. Zachęcamy do wspólnego poznawania losów ofiar i przedmiotów, które są z nimi związane. Przekazane pamiątki zostaną zdigitalizowane i będą udostępniane w wersji cyfrowej.
Razem ocalimy je od zapomnienia.
Konserwacja jest niewidoczną stroną prac muzealnych, jednak ma wielkie znaczenie dla kolekcji. Dzięki niej prowadzimy dialog z przeszłością. Dokumenty, fotografie i pamiątki z upływem lat wymagają odpowiednich i profesjonalnych prac zabezpieczających, chroniących eksponaty przed działaniem czasu. Wszystkie przyjmowane pamiątki kierujemy w ręce specjalistów z zakresu konserwacji zabytków. Już teraz pomóż ocalić nam historię ofiar zbrodni katyńskiej.