Sprawcy

Biuro Polityczne KC WKP/b/

Od swojego ukształtowania się Biuro Polityczne partii bolszewickiej, w omawianym okresie noszącą nazwę Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) – WKP(b), jest najwyższym organem kierującym partią bolszewicką i państwem sowieckim. Decyzja Biura Politycznego z 5 marca 1940 r. nakazująca likwidację jeńców z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska oraz z więzień na „Ukrainie Zachodniej” i „Białorusi Zachodniej” była zatem decyzją państwa. Podpisani funkcjonariusze: Józef Stalin (faktyczny dyktator państwa sowieckiego), Łazar Kaganowicz, Michaił Kalinin, Anastas Mikojan, Wiaczesław Mołotow i Kliment Woroszyłow reprezentowali całą partię komunistyczną i całe państwo sowieckie. Twórcą dokumentu był Ławrientij Beria.

Kolegium Specjalne NKWD (tzw. Centralna Trójka)

Bezpośrednie podpisanie protokołów z decyzjami o rozstrzelaniu jeńców powierzono Kolegium Specjalnemu NKWD” inaczej „trójce NKWD” (w ZSRS organ pozasądowy wydający wyroki w sprawach politycznych) w składzie: Leonid Basztakow, Bogdan Kobułow, Wsiewołod Mierkułow (zastępca ministra spraw wewnętrznych), sprawującej też ogólny nadzór nad przebiegiem operacji.

Sowiecka policja polityczna

W systemie komunistycznym policja polityczna jest podstawowym filarem władzy, a jej zadania znacznie wykraczają poza zadania analogicznych służb w krajach nie totalitarnych. Przejawem tego jest posiadanie przez policję polityczną własnych oddziałów wojskowych, oddzielnych od armii i floty.
Policja polityczna od swojego powstania w 1917 r. (początkowo jako Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, akronim Cze-Ka od „czrezwyczajna kamissija”, „Czerezwyczajka”) była narzędziem masowego terroru stosowanego przez partię komunistyczną wobec społeczeństwa. Kilkakrotnie w historii Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich zmieniano nazwy policji politycznej: Cze-Ka do 1922, Państwowy Zarząd Polityczny (GPU) 1922-23; OGPU (Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny, z tym, że, na poziomie republik sowieckich nadal używano nazwy GPU) 1923-1934; i NKWD („Narodnyj Komisariat Wnutriennych Dieł” – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) 1934-1946. Te i dalsze zmiany nazw miały charakter zmian administracyjnych i propagandowych, nie zmieniały natomiast istoty zadań i charakteru policji politycznej.
Obwodowe Zarządy NKWD (Uprawlienije NKWD, UNKWD) do których do rozporządzenia (tu w znaczeniu do likwidacji) przekazywano transporty jeńców z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska dysponowały kadrą doświadczoną także w przeprowadzaniu egzekucji oraz specjalnymi miejscami ukrycia zwłok. W wypadku Kalinina (Tweru) gdzie likwidowano jeńców Ostaszkowa Moskwa skierowała do pomocy tamtejszemu UNKWD ekipę na czele z etatowym katem Kremla, Wasilijem Błochinem (1895-1955). Być może związane to było z faktem, że dowodzący tamtejszym NKWD Dmitrij Tokariew niedawno został przeniesiony z wojsk pogranicznych i nie miał doświadczenia w przeprowadzaniu egzekucji. Błochin to jedyny znany sowiecki funkcjonariusz pełniący obowiązki wykonawcy wyroków śmierci, który otrzymał stopień generała majora (odpowiednik polskiego gen. brygady). Przypisuje mu się wykonanie od 20 do 40 tys. likwidacji w ciągu całej kariery zawodowej (w 1953 przeszedł na emeryturę). Był też pomysłodawcą specjalnego ubrania roboczego używanego podczas wykonywania wyroków.
Gen. Tokariew wspominał „I wówczas zobaczyłem cała tę grozę. Przyszliśmy tam. Po kilku minutach Błochin włożył swoją odzież specjalną: brązową skórzaną czapkę, długi skórzany brązowy fartuch, skórzane brązowe rękawice z mankietami powyżej łokci. Na mnie wywarło to ogromne wrażenie – zobaczyłem kata!”
Na terenie obozu w Kozielsku przebywał gen. Wasilij Zarubin, działający tam jako pełnomocnik operacyjny w celu rozpracowania więzionych tam polskich jeńców wojennych. Żaden ze sprawców nie został pociągnięty do odpowiedzialności za udział w zbrodni katyńskiej.

Lista sprawców

W zbrodnię katyńską sowieccy decydenci polityczni zaangażowali ok. 2 tys. funkcjonariuszy NKWD, różnych stopni. 26 października 1940 r. 125 funkcjonariuszy NKWD uczestniczących w przygotowaniu zbrodni i jej wykonaniu zostało nagrodzonych przez Ławrientija Berię tajnym rozkazem nr 001365 NKWD ZSRS za „pomyślne wykonanie zadań specjalnych”. Na liście tej znajdowali się m.in.: